Lieve lezer,

Het speelde zich af in Rwanda, in 1994.
Gedoe tussen Hutu’s en Tutsi’s (spreek uit: Hoetoes en Toetsies). Ik volgde die burgeroorlog destijds via het NOS Journaal. Echt begrijpen wat zich toen in dat verre Afrikaanse land afspeelde, deed ik niet. Dat begrip kwam pas veel later.

Het neerschieten van het presidentiële regeringstoestel in 1994 vormde het startpunt van de burgeroorlog. De hoogspanning waar het land al langere tijd onder stond, kwam tot een enorme uitbarsting. Het was het begin van een van de gruwelijkste gebeurtenissen van de twintigste eeuw.

De kille cijfers: ongeveer één miljoen mensen werden afgeslacht. Dat zijn 10.000 doden per dag, 417 per uur, 7 per minuut — honderd dagen lang.

En toen was die oorlog plots voorbij. Het nieuws verdween naar de achtergrond. En eerlijk is eerlijk: ook uit mijn hoofd. Later kwam de film Hotel Rwanda uit (en daarna nog twee films die ik persoonlijk beter vind). Die films openden mijn ogen.
Want hoe zat het nu precies?

Het was een oorlog tussen mensen die tot 1994 vreedzaam naast en met elkaar leefden. In een lange periode van propaganda werden ze zorgvuldig tegenover elkaar gezet. De Hutu’s en de Tutsi’s. Niet omdat ze elkaar ineens haatten, maar omdat angst, propaganda en machtspolitiek dat vuur aanwakkerden.

Het was een oorlog waarin haat werd verspreid via de media. Ongeletterden werden met cartoons en via de nationale radio opgeroepen tot geweld. In 1994 liep dat uit op een genocide die nauwelijks te bevatten is: buren die buren vermoordden, families die uit elkaar werden gerukt en uitgemoord.

Het was ook een oorlog die zich kenmerkte door het gebruik van machetes (een soort zwaarden). In korte tijd werden door Hutu’s honderden wegversperringen door het hele land opgeworpen. Iedereen die als Tutsi werd herkend, werd onthoofd en vermoord.

Sindsdien heb ik mij voorgenomen ooit naar Rwanda af te reizen en het National Genocide Centre te bezoeken. En vandaag, 24 december 2025, gebeurt dat.
Joan en ik reizen er per taxi naartoe.

We nemen een audiotour, die ook in het Nederlands beschikbaar is. De gruwelijkheden maken diepe indruk en laten zich niet gemakkelijk beschrijven. Ik heb er dan ook voor gekozen om die hier achterwege te laten.

Wat mij het meest raakt, is dat het kennelijk mogelijk is mensen zó tegen elkaar op te zetten dat zij deze gruweldaden plegen. En ook dat de wereld het zag gebeuren, maar grotendeels niets deed.

In de jaren na de genocide heeft er een vorm van rechtspraak plaatsgevonden. Mensen die aantoonbaar drie tot vijf mensen hadden vermoord, werden niet berecht. Berechting vond pas plaats bij tien slachtoffers of meer. Er was simpelweg geen capaciteit om iedereen een zorgvuldig proces te geven. Nederland heeft in die periode ontwikkelingsgeld naar Rwanda gestuurd — niet om mensen te voeden, maar om gevangenissen te bouwen. Die waren er domweg te weinig. Vermoedelijk hebben grote groepen daders hun straf ontlopen.

Waar ik zelf mee blijf zitten, is de vraag hoe een land verder kan na zo’n eruptie van geweld. Hoe kunnen buren weer met elkaar leven, als een buurman de buurvrouw heeft vermoord? Iedereen die we hier op straat zien lopen en dertig jaar of ouder is, heeft de genocide meegemaakt. Iedereen heeft één of meerdere familieleden verloren. Hoe ga je in godsnaam verder — als land, als familie, als individu? Hoe verhoud je je tot zo’n geschiedenis?

Rwanda laat als geen ander land (tot nu toe) zien hoe diep menselijk gedrag kan ontsporen, maar ook hoe groot de kracht van herstel kan zijn. Want ondanks alles is er gekozen voor verzoening in plaats van wraak (bron: tekst uit het museum).

Daarbij moet wel worden gezegd dat Rwanda allesbehalve een democratie is. Het land wordt — weliswaar ‘light’, maar toch — autoritair geleid door president Kagame, die er streng op toeziet dat er geen nieuwe spanningen ontstaan.

Aan het einde van de dag reizen we door naar Hôtel des Mille Collines. Het hotel dat centraal stond in de film Hotel Rwanda, waar hotelmanager Paul Rusesabagina honderden Tutsi’s wist te beschermen. Het gebouw staat er nog steeds, vrijwel in originele staat, en is tegenwoordig (net als toen) een luxe viersterrenhotel.

We zitten aan de rand van het zwembad met een vruchtensapje. Om ons heen genieten mensen van het zwemmen, massages en de spa. Je kunt er heerlijke gerechten bestellen. Er wordt gelachen. Alles oogt ontspannen.

En juist dat schuurt.
Als je beseft wat zich hier heeft afgespeeld, voelt het vreemd om hier te blijven zitten. Na een klein half uur staan we op en vertrekken.

Het voelt ongemakkelijk om hier langer te zijn.