De puzzel is gelegd, lieve lezer.

Het was nog een heel geklooi om een geschikte tafel te vinden voor een puzzel van 1 miljoen stukjes. En toen we die gevonden hadden moesten we op zoek naar een zwak brandend peertje. En een lees-achtige puzzelbril. En toen dat allemaal gevonden was hebben we ons over deze puzzel gebogen. Maar het is gelukt. We hebben onze fietsen noodgedwongen in de parkeerstand gezet en verkennen Rwanda vanaf nu per auto. We hebben een toet-toet-boing-boing-mobiel gehuurd en trekken de komende weken zo het land door.

Want natuurlijk laten wij u niet in de steek. Dacht u echt dat wij dat zouden doen?! Tuurlijk niet!

Het is potdorie het laatste jaar dat u vuurwerk mag afsteken. Dus een heel gemakkelijk leven heeft u het al niet. En dat allemaal om de oogartsen ook eens een fijne jaarwisseling te bezorgen, evenals de honden en katten. Boze tongen beweren — er wordt gefluisterd — dat die, honden en katten dus, volgend jaar ook op de lijst van verboden dingen komen te staan. Net als zwarte Piet.
Ook heb ik in de wandelgangen gehoord dat het oliebol knagen en appelbeignet-herkauwen vanaf 2028 ook passé is. Het wordt er allemaal niet leuker op. Voor u.

Reden genoeg voor ons om u op de hoogte te blijven houden van onze belevenissen.

Gisteren huurden we dus een auto. Die konden we na twintig kilometer alweer inleveren. Kaduuk. Inmiddels hebben we er één die het hopelijk enkele tientallen kilometers langer volhoudt.

We bezochten het Murambi Memorial. Eerder vertelden we al dat er ruim dertig jaar geleden een korte maar gruwelijke burgeroorlog in Rwanda woedde die één miljoen mensenlevens eiste. In Kigali bezochten we het Nationaal Genocide Museum. Gisteren reden we — per auto — naar het Murambi Memorial.

Hier zijn op één dag op 21 april 1995 vijftigduizend Tutsi’s vermoord.
Op één dag.

De Tutsi’s hadden zich namelijk verschanst in een school in aanbouw. Daar waanden zij zich veilig. Het tegendeel bleek waar. Ze vormden een gemakkelijk doelwit voor de Hutu’s. De school werd omsingeld en binnen één dag werd vrijwel iedereen vermoord. Slechts vierendertig mensen overleefden de slachting. Daarna groeven de Hutu’s rondom het gebouw grote kuilen (massagraven). De lichamen werden met bulldozers in de gaten ‘geschoven’. Grond erover. Klaar.
Deze moordenaars trokken een dag later, een heuvel verder, en daar vermoordden ze 15.000 mensen die zich in een kerk verschanst hadden……

Tjonge…

Via een bergachtige en slingerende asfaltweg bereiken we het memorial. Tot onze verbazing zijn we de enige bezoekers. Er heerst een serene rust. Niet voor te stellen welke gruwelijkheden zich hier, op zo’n mooie en stille plek tussen de heuvels, hebben afgespeeld.

De rondleider van dienst loopt ons al tegemoet. We krijgen een privérondleiding. Rondom de school zien we de grote massagraven. Deze zijn door de overheid geopend. Van veel lichamen heeft men de namen kunnen achterhalen; de lichamen liggen nu in aparte gebouwen opgebaard (of, zoals de gids ons vertelde: tentoongesteld voor educatieve doeleinden) in de houding waarin ze gevonden zijn.
Door één gebouw lopen we. Aanschouwen we de resten van lichamen. De rest slaan we over. Dit is te gruwelijk. Meer lichamen aanschouwen zou ook niets toevoegen aan onze ervaringen.....

Wat stilletjes geworden door de recente ervaringen rijden we door naar de zuidelijk gelegen universiteitsstad Butare. Het is wennen: reizen per auto in plaats van per fiets. Maar het eerste voordeel is meteen duidelijk — dit memorial hadden we fietsend nooit kunnen bezoeken. Qua afstand en klimwerk was dat simpelweg niet haalbaar geweest.

Onderweg stoppen we regelmatig, maken praatjes met mensen en maken — met toestemming — wat foto’s. We moeten nog even indraaien, maar Rwanda is zo levendig en kleurrijk. Het land zal ons er wel doorheen trekken.

Wat niet helemaal meehelpt, is dat we op een vreemde plek overnachten. Het is lastig er de vinger achter te krijgen, maar er klopt iets niet. De route ernaartoe is ‘avontuurlijk’ — hobbelend en bobbelend over een modderige zandweg. De ontvangst is vreemd, de indeling van het gebouw gek en de kamer rommelig. Rare sfeer. Maar goed, voor één nachtje zal het best wel gaan.

Tot slot: Joan en ik willen jullie bedanken voor de goede zorgen en fijne tips die jullie gaven.
Jan: we gaan zeker kijken of er ergens nog wat te fietsen valt op een MTB of e-bike.

Rest ons iedereen een gezond en fijn 2026 te wensen!